De bouwhistoriek van het Stenen Huis op basis van historische kaarten.


In dit artikel bespreken we de bouwhistoriek van het Stenen Huis op basis van historische kaarten. Dit artikel maakt deel uit van het bouwhistorisch onderzoek dat in 2019 werd verricht met ondersteuning van Onroerend Erfgoed Vlaanderen.

De Tiendenkaart

De oudst beschikbare kaart is de Tiendenkaart van 1717. Ze werd gemaakt in opdracht van pastoor Fredericus Adams en bestaat uit 15 kaartbladen. Het doel van de kaart was de afbakening van de tiendengronden vast te leggen. Er was immers reeds jaren een geschil tussen de tiendenheffers van Sint-Geertrui (Onze-Lieve-Vrouw Tielt) en de abdij van Heylissem (Sint-Maarten Tielt). Het Stenen Huis staat afgebeeld op Kaart 9 Sectie E.1

Tiendenkaart

Enkele opvallende vaststellingen zijn waarneembaar op de Tiendenkaart.

Op de Tiendekaart werden gebouwen in steen met rood ingekleurd. De enige gebouwen die naast het Stenen huis volledig in steen werden getekend zijn de Sint-Martinus kerk en zijn pastorij (Kaart 8 -Sectie C). Er werd nog 1 gebouw getekend met een stenen muur, namelijk de hoeve bij de molen (Kaart 11 - Sectie C).

Het Stenen Huis was het enige huis waar het dak volledig rood werd ingekleurd. Een akte uit 1688 waar Servatius Desterdiu optrad als “erftochtenaer”, d.i. vruchtgebruiker van de erfenis, van zijn ouders spreekt van een “welgelegen huis in steen en met tichelen”.

Dezelfde akte spreek tevens over een brouwerij, een duifhuis, een schuur, stallingen, een schaapsstal, “rondom in zijn wateren”, groot “in’t water” een half bunder (= ca. 65 a), “genaemd den Roeden Lieuw”. Daaraan paalden nog een bunder met een hof, vijf zil boomgaard met twee “blocken”, geheten “den Ouden Hoff”, een blok van een half bunder op de oostzijde van de boomgaard en tien vierdel (d.i. 2 ½ zil of ca. 88 a) akkerland (SA Diest Notarisakten 231, nr. 57). Alles samen was dit ongeveer 5ha 17a vlak bij de woning. Uit deze tekst blijkt duidelijk dat er inderdaad ook een boerderij aan verbonden was. 2

Het huis was vroeger hoger en bedekt met tichelen, geen schaliën zoals Havermans zegt in Oost-.3 Een aantal tichelen werden teruggevonden in de kelder. Ze werden gebruikt om er de melk op te zetten. Het feit dat het gebouw vroeger hoger was werd binnen de familie Swinnen mondeling overlevert. Lena Swinnen zegt in 2018 daarover “vroeger was het Stenen Huis een verdiep hoger, het werd verlaagd”. Zij kreeg dit verhaal van haar vader en grootvader mee. Als we kijken naar de afstand tussen de bovenste vensters en de dakrand, dan zien we inderdaad dat het gebouw hoger was en een dakkapel had. Vermoedelijk had het gebouw ook een trapgevel en was het dak scherper.

Rechts achteraan, grenzend aan de Stevensstraat staat een lemen gebouw met schoorsteen en een tichelendak. Mogelijk is dit de brouwerij. Gezien de ligging, dichtbij de waterput met boom en op een afstand van de afspanning? Een stal of schuur met een tichelen dak lijkt immers niet logisch. Tussen het huis en een lemen gebouw met een tichelen dak is een inrijpoort voor de koetsen/karren waarneembaar.

Op de Tiendenkaart is de walgracht duidelijk getekend. Deze start rechts voor het gebouw en loopt door tot aan de wegsplitsing met de Horenweg. De achterliggende walgracht had een brug naar de achterliggende grond (onder de vochtaantasting). En liep in zuidelijke richting om dan in te snijden naar het westen.


De Villaret-kaart

Villaret-kaart

Op de Villaret kaart (1748) zien we dezelfde vier gebouwen weergegeven als op de Tiendenkaart van 30 jaar eerder. De walgracht, noch de muur met mogelijke stal vooraan zijn te zien op deze kaart. Ten Oosten van het Stenen Huis ter hoogte van beiden kanten van buurtweg 80 worden op het laagste deel hoogstambomen getekend. Voor het Stenen Huis zien we op het kruispunt een plein met boom. Mogelijk was dit een lindeboom of een eik. Deze bomen waren typisch in de buurt van een gebouw waar de schepenbank vergaderde.


De Ferraris-kaart (1771-1778)

Ferraris-kaart

Op de Ferraris kaart (1771-1778) wordt de walgracht als een vierkant getekend rondom de gebouwen. Dit is niet volledig correct weergegeven. Omdat vroegere en latere kaarten immers aangeven dat de walgracht ook nog doorloopt in oostelijke richting.

Daarnaast zijn op de kaart 5 in plaats van 4 gebouwen te zien binnen de walgracht. Ook de groentetuin wordt duidelijk weergegeven, deze bevindt zich ook binnen de walgracht. Aan de buitenzijde van de walgracht tekent Ferraris hoogstamboomgaarden. Deze worden omzoomd met houtwallen. Daarnaast liggen weilanden en akkerland.


Primitief kadaster (1830-1834)

Primitief kadaster

Walgracht

Het primitief kadasterplan is het meest gedetailleerde kaart tot dan toe. Voor het huis lag duidelijk geen walgracht en deze loopt inderdaad door tot aan de splitsing met de Horenweg. Dit was reeds te zien op de Tiendekaart van 1717.

De ‘graaf’ werd volgens Lena Swinnen grotendeels gedempt toen haar vader nog klein was. Joannes Remigius Swinnen (geboren op 18-06-1880 en gestorven op 05-05-1957) herinnerde zich het dempen van walgracht nog. Hij was nog een kind. Uit dit gegeven kan er afgeleid worden dat de walgracht gedempt werd op het einde van de 19de eeuw.

Havermans4 zegt hierover “Rond het huis lagen vroeger wallen; het was een toevluchtsoord bij overvallen en oorlogen. Toen er boeren kwamen wonen, gebruikten ze de vijvers om er rapen en wortelen in te wassen. Men kan nog goed zien aan de lagergelegen plaatsen waar zich die vijvers bevonden.”

Foto uit de oude doos

Afbeelding: Nicole en Christiane Lemmens met grootvader Lemmens voor ‘de poel’ op de achtergrond staat Maria Swinnen voor de poort en meidoornhaag.

In de familie Swinnen wordt verteld dat de voormalige vijver op de grens tussen nrs. 4 en 8 een oud stukje walgracht was. Op basis van het primitief kadasterplan lijkt dit plausibel. De vijver lijkt inderdaad een stuk van de weg af te liggen op die plaats.


In ons volgend artikel gaan we op zoek naar meer informatie in de gegevens van het kadaster. Wordt vervolgd dus…


Voetnoten

1 Lauwers V., Nijssen R., Wouters W., Kempeneers P. et al (2017) Een geschiedenis van een dorp in het Hageland. Mijne groeten uit Onze-Lieve-Vrouw Tielt. Winar., 399 p.
2 Claes F (1989) Nog iets over de Rode Leeuw of het Stenenhuis te Tielt, Oost-. Jrg. 16 nr. 4; p. 143-144
3 Havermans K (1964) Nog iets over het “Stenen Huis” te Tielt, Oost-, Jrg. 1 nr.2; p.33-34
4 Havermans K (1964) Nog iets over het “Stenen Huis” te Tielt, Oost-, Jrg. 1 nr.2; p.33-34


Over Ons


Onze vzw heeft tot doel om de geschiedenis van de afspanning Het Stenen Huis te ontsluiten. Wij werken mee aan het restaureren en conserveren van het roerend en onroerend erfgoed. Daarnaast herstellen we het cultuurhistorisch landschap rond het dorpsgezicht. We willen het draagvlak voor erfgoed bij het groot publiek vergroten en organiseren daarvoor lezingen en cursussen. Verder verzamelen en ontsluiten we schriftelijk bronnenmateriaal over Tielt-Winge. Wil jij jouw steentje bijdragen? Dat kan met het volgende:
Ik wil lid worden van de vzw of Ik wil een gift doen


Over ons